16. Функсияҳои тригонометрии аргументи ададӣ - Алгебра — синфи 10
Мавзӯъҳои пештар аргументи функсияҳои тригонометриро кунҷ ё камон мегирифтанд. Акнун аргумент — адад.
Масалан, cos 3 \cos3 cos 3 — косинуси кунҷи ба 3 3 3 радиан баробар; sin 0,5 \sin0{,}5 sin 0 , 5 — синуси кунҷи 0,5 0{,}5 0 , 5 радиан; tg 1 \operatorname{tg}1 tg 1 — тангенси кунҷи ба 1 1 1 радиан баробар. Ҳамаи хосиятҳои гузаштаи функсияҳои тригонометрӣ барои онҳо дуруст мемонанд.
навбатӣ 17. Экстремуми функсияҳо 1 соат
Ҳар адади x x x ба як нуқтаи P ( x ) P(x) P ( x ) дар давраи воҳидӣ мувофиқ аст: ба камони ба x x x баробар аз нуқтаи A ( 1 ; 0 ) A(1;\,0) A ( 1 ; 0 ) меравем (ба муқобили ақрабаки соат, агар x > 0 , x > 0, x > 0 , ва ба самти баръакс, агар x < 0 x < 0 x < 0 ). Ин ҳамон «печонидани тири ададӣ ба давра» аст (Расми 1). Ординатаи P ( x ) P(x) P ( x ) — sin x , \sin x, sin x , абсиссааш — cos x . \cos x. cos x .
Соҳаи муайянӣ (Тангенс камонҳои π 2 + π k \dfrac{\pi}{2} + \pi k 2 π + πk -ро аз соҳа берун мекунад, зеро ин нуқтаҳои ( 0 ; ± 1 ) (0;\,\pm1) ( 0 ; ± 1 ) мебошанд ва абсиссаашон — нул.)
Функсияҳои маҳдуд Функсия маҳдуд аст, агар адади мусбати M M M ёфт шавад, ки барои ҳамаи қиматҳои аргумент ∣ f ( x ) ∣ ≤ M |f(x)| \le M ∣ f ( x ) ∣ ≤ M бошад. Агар чунин M M M набошад, функсия номаҳдуд аст.
Аломати қимат Аломати sin x , \sin x, sin x , cos x , \cos x, cos x , tg x , \operatorname{tg}x, tg x , ctg x \operatorname{ctg}x ctg x -ро аз чоряке мегирем, ки нуқтаи P ( x ) P(x) P ( x ) дар он аст. Барои ин адади x x x -ро ба градус мегузаронем (1 1 1 радиан ≈ 57,3 ∘ \approx 57{,}3^\circ ≈ 57 , 3 ∘ ) ва ё чоряки онро аз π ≈ 3,14 \pi \approx 3{,}14 π ≈ 3 , 14 мебинем. Дар намунаи зерин ҳамин корро худатон санҷед.
Адади x ва нуқтаи P(x) дар давраи воҳидӣ санҷида бин! Аз нав Мисоли 1. Кадом аз ададҳо мусбатанд ва кадом манфӣ? sin 67 ∘ , \sin67^\circ, sin 6 7 ∘ , cos 267 ∘ , \cos267^\circ, cos 26 7 ∘ , cos 375 ∘ , \cos375^\circ, cos 37 5 ∘ , sin ( − 68 ∘ ) , \sin(-68^\circ), sin ( − 6 8 ∘ ) , cos ( − 68 ∘ ) , \cos(-68^\circ), cos ( − 6 8 ∘ ) , sin 2. \sin2. sin 2.
sin 67 ∘ > 0 , \sin67^\circ > 0, sin 6 7 ∘ > 0 , зеро 67 ∘ 67^\circ 6 7 ∘ дар чоряки I.
cos 267 ∘ < 0 , \cos267^\circ < 0, cos 26 7 ∘ < 0 , зеро 267 ∘ 267^\circ 26 7 ∘ дар чоряки III, ки косинус манфӣ аст.
cos 375 ∘ > 0 , \cos375^\circ > 0, cos 37 5 ∘ > 0 , зеро 375 ∘ = 360 ∘ + 15 ∘ 375^\circ = 360^\circ + 15^\circ 37 5 ∘ = 36 0 ∘ + 1 дар чоряки I.
sin ( − 68 ∘ ) < 0 , \sin(-68^\circ) < 0, sin ( − 6 8 ∘ ) < 0 , зеро − 68 ∘ -68^\circ − 6 8 ∘ дар чоряки IV, ки синус манфӣ аст.
cos ( − 68 ∘ ) > 0 , \cos(-68^\circ) > 0, cos ( − 6 8 ∘ ) > 0 , зеро − 68 ∘ -68^\circ − 6 8 ∘ дар чоряки IV, ки косинус мусбат аст.
sin 2 > 0 , \sin2 > 0, sin 2 > 0 , зеро 2 2 2 радиан = 2 ⋅ 180 ∘ π ≈ 114 ∘ 35 ′ = \dfrac{2 \cdot 180^\circ}{\pi} \approx 114^\circ35' = π 2 ⋅ 18 0 — чоряки II, ки синус мусбат аст.
Мисоли 2. Аломати ифодаҳоро муайян мекунем: а) sin 3 ; \sin3; sin 3 ; б) cos 6 ; \cos6; cos 6 ; в) tg 9 ; \operatorname{tg}9; tg 9 ; г) ctg 12 ; \operatorname{ctg}12; ctg 12 ; д) cos ( − 5 ) ; \cos(-5); cos ( − 5 ) ; е) tg ( − 10 ) ; \operatorname{tg}(-10); tg ( − 10 ) ; ж) sin ( − 15 ) ; \sin(-15); sin ( − 15 ) ; з) ctg ( − 20 ) . \operatorname{ctg}(-20). ctg ( − 20 ) .
Чоряки адад — аз π ≈ 3,14 \pi \approx 3{,}14 π ≈ 3 , 14 ва 2 π ≈ 6,28 2\pi \approx 6{,}28 2 π ≈ 6 , 28 меояд (π 2 ≈ 1,57 , \dfrac{\pi}{2} \approx 1{,}57, 2 π ≈ 1 , 57 , 3 π 2 ≈ 4,71 \dfrac{3\pi}{2} \approx 4{,}71 2 3 π ≈ 4 , 71 ). Ба x x x даври пурраи 2 π 2\pi 2 π -ро илова мекунем ё тарҳ мекунем.
а) sin 3 > 0 : \sin3 > 0: sin 3 > 0 : π 2 < 3 < π \dfrac{\pi}{2} < 3 < \pi 2 π < 3 < π — чоряки II.
б) cos 6 > 0 : \cos6 > 0: cos 6 > 0 : 3 π 2 < 6 < 2 π \dfrac{3\pi}{2} < 6 < 2\pi 2 3 π < 6 < 2 π — чоряки IV.
в) tg 9 < 0 : \operatorname{tg}9 < 0: tg 9 < 0 : 9 − 2 π ≈ 2,72 , 9 - 2\pi \approx 2{,}72, 9 − 2 π ≈ 2 , 72 , ки дар ( π 2 ; π ) \left(\dfrac{\pi}{2};\,\pi\right) ( аст — чоряки II.
г) ctg 12 < 0 : \operatorname{ctg}12 < 0: ctg 12 < 0 : 12 − 4 π ≈ − 0,57 , 12 - 4\pi \approx -0{,}57, 12 − 4 π ≈ − 0 , 57 , яъне чоряки IV.
д) cos ( − 5 ) > 0 : \cos(-5) > 0: cos ( − 5 ) > 0 : − 5 + 2 π ≈ 1,28 -5 + 2\pi \approx 1{,}28 − 5 + 2 π ≈ 1 , 28 — чоряки I.
е) tg ( − 10 ) < 0 : \operatorname{tg}(-10) < 0: tg ( − 10 ) < 0 : − 10 + 4 π ≈ 2,57 -10 + 4\pi \approx 2{,}57 − 10 + 4 π ≈ 2 , 57 — чоряки II.
ж) sin ( − 15 ) < 0 : \sin(-15) < 0: sin ( − 15 ) < 0 : − 15 + 6 π ≈ 3,85 -15 + 6\pi \approx 3{,}85 − 15 + 6 π ≈ 3 , 85 — чоряки III.
з) ctg ( − 20 ) < 0 : \operatorname{ctg}(-20) < 0: ctg ( − 20 ) < 0 : − 20 + 8 π ≈ 5,13 -20 + 8\pi \approx 5{,}13 − 20 + 8 π ≈ 5 , 13 — чоряки IV (3 π 2 ≈ 4,71 < 5,13 < 2 π \dfrac{3\pi}{2} \approx 4{,}71 < 5{,}13 < 2\pi ).
Мисоли 3. sin α = − 1 8 \sin\alpha = -\dfrac{1}{8} sin α = − 8 1 ва π < α < 3 π 2 \pi < \alpha < \dfrac{3\pi}{2} π < α < 2 3 π бошад, cos α \cos\alpha cos α -ро меёбем. Аз cos α = ± 1 − sin 2 α \cos\alpha = \pm\sqrt{1 - \sin^2\alpha} cos α = ± 1 − sin 2 α ва он ки дар чоряки III косинус манфӣ аст:
cos α = − 1 − 1 64 = − 63 8 . \cos\alpha = -\sqrt{1 - \frac{1}{64}} = -\frac{\sqrt{63}}{8}. cos α = − 1 − 64 1
Кор дар синф
Машқҳо
Дар синф 1. Аломати ифодаро муайян кунед:
а) sin 70 ∘ ⋅ cos 70 ∘ ⋅ tg 100 ∘ ; \sin70^\circ \cdot \cos70^\circ \cdot \operatorname{tg}100^\circ; sin 7 0 ∘ ⋅ cos 7 0 ∘ ⋅ tg 10 0 ∘ ;
б) sin 130 ∘ ⋅ cos ( − 15 ∘ ) ⋅ tg ( − 100 ∘ ) ; \sin130^\circ \cdot \cos(-15^\circ) \cdot \operatorname{tg}(-100^\circ); sin 13 0 ∘ ⋅ cos ( − 1 5 ∘ ) ⋅ tg ( − 10 0 ∘ ) ;
в) sin 1 ⋅ cos 3 ⋅ tg 7 ; \sin1 \cdot \cos3 \cdot \operatorname{tg}7; sin 1 ⋅ cos 3 ⋅ tg 7 ;
г) sin 8 ⋅ cos 0,2 ⋅ tg ( − 6,2 ) . \sin8 \cdot \cos0{,}2 \cdot \operatorname{tg}(-6{,}2). sin 8 ⋅ cos 0 , 2 ⋅ tg ( − 6 , 2 ) .
2. Агар қимати α \alpha α ба
а) 3 7 π ; \dfrac{3}{7}\pi; 7 3 π ; б) 8 9 π ; \dfrac{8}{9}\pi; 9 8 π ; в) 12 7 π ; \dfrac{12}{7}\pi; 7 12 π ; г) − 7 9 π -\dfrac{7}{9}\pi − 9 7 π
баробар бошад, аломати sin α , \sin\alpha, sin α , cos α , \cos\alpha, cos α , tg α , \operatorname{tg}\alpha, tg α , ctg α \operatorname{ctg}\alpha ctg α -ро муайян кунед.
3. Магар тангенс ва котангенси як адад мувофиқан ба ададҳои зер баробар шуда метавонанд:
а) − 3 5 -\dfrac{3}{5} − 5 3 ва − 5 3 ; -\dfrac{5}{3}; − 3 5 ;
б) 3 − 2 \sqrt{3} - 2 3 − 2 ва 3 + 2 ; \sqrt{3} + 2; 3 + 2 ;
в) 2,4 2{,}4 2 , 4 ва 5 12 ; \dfrac{5}{12}; 12 5 ;
г) 5 2 \dfrac{\sqrt{5}}{2} 2 5 ва 2 5 5 ? \dfrac{2\sqrt{5}}{5}?
4. Аз рӯйи қимати маълуми яке аз функсияҳои тригонометрӣ ва фосилае, ки α \alpha α дар он воқеъ аст, қиматҳои се функсияи асосии тригонометриро ёбед:
а) sin α = − 0,8 , \sin\alpha = -0{,}8, sin α = − 0 , 8 , π < α < 3 π 2 ; \pi < \alpha < \dfrac{3\pi}{2}; π < α < 2 3 π ;
б) cos α = − 6 4 , \cos\alpha = -\dfrac{\sqrt{6}}{4}, cos α = − 4 6 , π 2 < α < π ; \dfrac{\pi}{2} < \alpha < \pi; 2 π < α < π ;
в) sin α = 2 3 , \sin\alpha = \dfrac{\sqrt{2}}{3}, sin α = 3 2 , 0 < α <
г) cos α = 15 17 , \cos\alpha = \dfrac{15}{17}, cos α = 17 15 , 3 π 2 < α < 2 π . \dfrac{3\pi}{2} < \alpha < 2\pi. 2 3 π
Дар хона 5. Магар синус ва косинус як адад мувофиқан ба ададҳои зер баробар шуда метавонанд:
а) − 7 25 -\dfrac{7}{25} − 25 7 ва 24 25 ; \dfrac{24}{25}; 25 24 ;
б) 0,4 0{,}4 0 , 4 ва 0,7 ; 0{,}7; 0 , 7 ;
в) 6 3 \dfrac{\sqrt{6}}{3} 3 6 ва − 5 3 ; -\dfrac{\sqrt{5}}{3}; −
г) − 2 5 -\dfrac{2}{\sqrt{5}} − 5 2 ва 1 5 ? \dfrac{1}{\sqrt{5}}?
6. Қимати ифодаҳои зеринро муқоиса кунед:
sin 0 ∘ ; \sin0^\circ; sin 0 ∘ ; cos 90 ∘ ; \cos90^\circ; cos 9 0 ∘ ; cos 270 ∘ ; \cos270^\circ; cos 27 0 ∘ ; sin 180 ∘ ; \sin180^\circ; sin 18 0 ∘ ; sin 270 ∘ ; \sin270^\circ; sin 27 0 ∘ ; cos 180 ∘ . \cos180^\circ. cos 18 0 ∘ .
7. Бе сохтани координатаҳои нуқтаҳои буришро ёбед:
а) параболаи y = x 2 − 3 x + 3 y = x^2 - 3x + 3 y = x 2 − 3 x + 3 ва хатти рости 2 x − y − 1 = 0 ; 2x - y - 1 = 0; 2 x − y − 1 = 0 ;
б) параболаи y = 2 x 2 − x + 1 y = 2x^2 - x + 1 y = 2 x 2 − x + 1 ва хатти рости x = 1,5 ; x = 1{,}5; x = 1 , 5 ;
в) давраи x 2 + y 2 = 100 x^2 + y^2 = 100 x 2 + y 2 = 100 ва хатти рости x + y = 14. x + y = 14. x + y = 14.
8. Экстремум ва экстремалиҳои функсияи y = − x 2 + 6 x − 8 y = -x^2 + 6x - 8 y = − x 2 + 6 x − 8 -ро ёбед.
9. Як адад аз дигараш 7 7 7 воҳид калон аст ва ҳосили зарбашон ба − 12 -12 − 12 баробар. Ададҳоро ёбед.
а) cos 0,3 π sin 0,2 π + sin 0,3 π cos 0,2 π ; \cos0{,}3\pi\sin0{,}2\pi + \sin0{,}3\pi\cos0{,}2\pi; cos 0 , 3 π sin 0 , 2 π + sin 0 , 3 π cos 0 , 2 π ;
б) cos 35 ∘ sin 65 ∘ − sin 35 ∘ cos 65 ∘ . \cos35^\circ\sin65^\circ - \sin35^\circ\cos65^\circ. cos 3 5 ∘ sin 6 5 ∘ − sin 3 5 ∘ cos 6 5 ∘ .
Вазифаи хонагӣ
Машқҳои 5–10 ва қисми иҷронашудаи машқҳои «Дар синф».
Вазифаи хонагии онлайн: «Алгебра 10 · Вазифаи хонагӣ: 16. Функсияҳои тригонометрии аргументи ададӣ».
Хулоса
sin x , \sin x, sin x , cos x \cos x cos x -и адади x x x — синус ва косинуси кунҷи x x x радиан. Ҳамин тавр tg x , \operatorname{tg}x, tg x , ctg x . \operatorname{ctg}x. ctg x .
sin x , \sin x, sin x , cos x \cos x cos x барои ҳар як x x x муайянанд; tg x \operatorname{tg}x tg x — барои x ≠ π 2 + π k ; x \ne \dfrac{\pi}{2} + \pi k; x = — барои
∣ sin x ∣ ≤ 1 , |\sin x| \le 1, ∣ sin x ∣ ≤ 1 , ∣ cos x ∣ ≤ 1 |\cos x| \le 1 ∣ cos x ∣ ≤ 1 (маҳдуд); tg x , \operatorname{tg}x, tg x , ctg x \operatorname{ctg}x номаҳдуданд.
Аломати қимат аз чоряки нуқтаи P ( x ) P(x) P ( x ) муайян мешавад; барои ин x x x -ро бо π ≈ 3,14 \pi \approx 3{,}14 π ≈ 3 , 14 муқоиса мекунем.
Дар ин дарс
Ман медонам , ки sin x , \sin x, sin x , cos x , \cos x, cos x , tg x , \operatorname{tg}x, tg x , ctg x \operatorname{ctg}x ctg x -и адади x x x чист ва соҳаи муайянии онҳо кадом аст.
Ман метавонам аломати ифодаҳоеро муайян кунам, ки аргументашон адад аст (sin 2 , \sin2, sin 2 , cos 6 , \cos6, cos 6 , tg 9 \operatorname{tg}9 tg 9 ).
Ман медонам , ки кадом функсияҳо маҳдуданд ва кадомҳо не.
Такрор (2 дақиқа)
Чӣ тавр 1 1 1 радиан муайян мешавад? π \pi π радиан чанд градус аст?
Дар кадом чорякҳо cos α < 0 \cos\alpha < 0 cos α < 0 аст?
sin α = − 3 5 \sin\alpha = -\dfrac{3}{5} sin α = − 5 3 ва α \alpha α дар чоряки сеюм. cos α \cos\alpha cos α -ро ёбед.
Ҷавобҳо
1 1 1 радиан — кунҷи марказие, ки камонаш ба радиус баробар аст; π \pi π радиан = 180 ∘ . = 180^\circ. = 18 0 ∘ . 2) Дар чоряки II ва III. 3) cos α = − 1 − 9 25 = − 4 5 . \cos\alpha = -\sqrt{1 - \frac{9}{25}} = -\dfrac{4}{5}. cos α = −
Вазъият барои андешаронӣ Дар y = a x 2 y = ax^2 y = a x 2 ҳарфи x x x танҳо адад аст. Оё дар y = sin x y = \sin x y = sin x низ x x x метавонад адади оддӣ бошад, масалан sin 0,5 \sin 0{,}5 sin 0 , 5 ё cos 3 ? \cos 3? cos 3 ? Ин чӣ маъно дорад?
Таъриф Синуси адади x x x ба синуси кунҷи x x x радиан баробар аст. Косинуси адади x x x ба косинуси кунҷи x x x радиан баробар аст. Тангенс ва котангенс низ ҳамин тавр муайян мешаванд.
Расми 1. Тири ададӣ ба давраи воҳидӣ печонида мешавад: адади t ба нуқтаи P(t) мегузарад. Хосият
sin x \sin x sin x ва cos x \cos x cos x барои ҳар адади ҳақиқӣ x x x муайянанд, зеро ҳар адад ба нуқтаи давра мегузарад.
tg x \operatorname{tg}x tg x маъно надорад, вақте cos x = 0 , \cos x = 0, cos x = яъне барои Соҳаи муайянӣ: ҳамаи
Хосият sin x \sin x sin x ва cos x \cos x cos x маҳдуданд: ∣ sin x ∣ ≤ 1 , |\sin x| \le 1, ∣ sin x ∣ ≤ 1 , ∣ cos x ∣ ≤ 1 , |\cos x| \le 1, ∣ cos x ∣ ≤ зеро ордината ва абсиссаи нуқтаи давраи воҳидӣ аз калон шуда наметавонанд. ва номаҳдуданд: онҳо ҳар қимати ҳақиқиро қабул мекунанд.
Калимаҳои калидӣ аргументи ададӣ соҳаи муайянӣ функсияи маҳдуд функсияи номаҳдуд радиан
Ман дар ин дарс чӣ омӯхтам? Ман метавонам:
✓ / ✗ шарҳ диҳам, ки sin 2 \sin2 sin 2 ё cos 3 \cos3 cos 3 чист;
✓ / ✗ аломати tg 9 \operatorname{tg}9 tg 9 ё cos ( − 5 ) \cos(-5) cos ( − 5 ) -ро муайян кунам;
cos 4 \cos4 cos 4 -и аломати чӣ дорад?
Як ҷавобро интихоб кунед A нул B мусбат C муайян кардан мумкин нест D манфӣ
Адади x x x вуҷуд дорад, ки sin x = 1,2 \sin x = 1{,}2 sin x = 1 , 2 аст.
Нуқтаи P ( 5 ) P(5) P ( 5 ) дар кадом чорякаст?
Як ҷавобро интихоб кунед A II B I C IV D III
Кадом ададҳо ба соҳаи муайянии tg x \operatorname{tg}x tg x дохил намешаванд?
Як ҷавобро интихоб кунед A x = 2 π k x = 2\pi k x = 2 πk
B x = π k x = \pi k x = πk
C x = π 2 + π k x = \dfrac{\pi}{2} + \pi k x =
D 5
∘
∘
≈
11 4 ∘ 3 5 ′
2
π
;
π
)
2
3 π
≈
4 , 71 <
5 , 13 <
2 π
=
5
?
π 2 ; 0 < \alpha < \dfrac{\pi}{2}; 0 < α < 2 π ;
<
α <
2 π .
3
;
1
?
2 π +
πk ;
ctg x \operatorname{ctg}x ctg x ctg
x
=
− 5 4 .
0
,
x = π 2 + π k . x = \dfrac{\pi}{2} + \pi k. x = 2 π + πk . x ≠ π 2 + π k , x \ne \dfrac{\pi}{2} + \pi k, x = 2 π + πk , k ∈ Z . k \in \mathbb{Z}. k ∈ Z . ctg x \operatorname{ctg}x ctg x маъно надорад, вақте sin x = 0 , \sin x = 0, sin x = 0 , яъне барои x = π k . x = \pi k. x = πk . Соҳаи муайянӣ: ҳамаи x ≠ π k . x \ne \pi k. x = πk .
1 ,
tg x \operatorname{tg}x tg x ctg x \operatorname{ctg}x ctg x ✓ / ✗ соҳаи муайянии tg x \operatorname{tg}x tg x ва ctg x \operatorname{ctg}x ctg x -ро нависам. 2
3 π
2 π
+
πk
x = π 4 + π k x = \dfrac{\pi}{4} + \pi k x = 4 π + πk