1 соат
Тарзи номгузорӣ ва навишти ададро системаи ҳисоб меноманд. Системаи шиноси мо — системаи даҳии ҳисоб аст. Барои навишти ададҳо дар он танҳо даҳ рақам истифода мешавад: Ҳар як рақам аз ҷойи ишғолкардааш (мавқеъ) вобаста қимат дорад. Чунин системаро мавқеӣ меноманд.
Дар навишти даҳии адад ҳар як разряди минбаъда аз пештара 10 маротиба калон аст. Ҳамаи разрядҳои номбурда дараҷаҳои адади 10 мебошанд:
Аз ин рӯ навишти адад дар системаи даҳӣ суммаи ҳосили зарби рақамҳо ва дараҷаҳои 10 аст. Масалан:
Тарафи рости ин баробарӣ ба бисёрузвагии монанд аст: он дар ҳақиқат ҳангоми ба ҳамин бисёрузва баробар мешавад. Ҳар як адади натуралиро ба воситаи рақамҳо ва дараҷаҳои 10 чунин навиштан мумкин аст.
Ҳар як адади -ро асоси системаи ҳисоб гирифтан мумкин аст. Масалан, дар системаи панҷӣ ададҳоро танҳо бо рақамҳои менависанд, дар системаи ҳаштӣ — бо рақамҳои Асоси системаро дар поён ва дар қавс менависанд:
Навишти чунин аст: 4 «якӣ», 2 «панҷӣ» ва 3 «бисту панҷӣ» (). Барои дарёфти адад дар системаи даҳӣ бояд суммаро ҳисоб кард:
Аз системаи даҳӣ ба системаи панҷӣ. Адади -ро ба системаи панҷӣ мегардонем. Дараҷаҳои 5-ро медонем: Азбаски бояд бифаҳмем, ки дар 364 чанд маротиба мегунҷад: Боқимонда: Ҳамин тавр:
Коэффитсиентҳои назди дараҷаҳои 5 (аз чап ба рост) — рақамҳои адади ҷустуҷӯшаванда.
Худатон санҷед. Дар тарзи тақсими пайдарпай бақияҳоро нависед ва рақамҳоро аз поён ба боло хонед:
1. Ададҳои зеринро дар системаи даҳӣ нависед:
2. Ададро дар шакли суммаи разрядҳои даҳӣ нависед:
3. Ададҳоро ба системаи ҳаштӣ гардонед:
4. Нишон диҳед, ки
5. Оё баробарии дуруст аст?
6. Адади 2736 дар системаи даҳии ҳисоб дода шудааст. Онро дар системаи ҳисоби асосаш 2 нависед.
7. Ададҳоро ба системаи даҳӣ гардонед:
8. Нишон диҳед, ки баробариҳои зерин дурустанд:
Дар адади рақами 6 «шаст» ифода мекунад, вале дар адади он «шасад» ифода мекунад. Чаро як рақам дар ҷойҳои гуногун қимати гуногун дорад? Агар мо ба ҷойи даҳҳо панҷро гирем, ададҳо чӣ тавр навишта мешаванд?
Инсон аввал бо ангуштони дасташ ҳисоб мекард. Бо ангуштони як даст то 5, бо ду даст то 10, бо ангуштони пойҳо низ то 20 ҳисоб кардан мумкин аст. Баъд ҳисоби даҳӣ (даҳ-даҳ, садҳо) ба вуҷуд омад, вале ин система ягона набуд. Дар баъзе ноҳияҳои ҷануб системаи бистӣ, дар шимол, аз ҷумла дар Скандинавия, системаи панҷӣ афзалтар буд. Мардуми қадимаи Бобил системаи шастиро (асоси 60) истифода мебурд: ба ҳамин сабаб 1 соат ба 60 дақиқа, 1 дақиқа ба 60 сония тақсим мешавад ва гардиши пурраи Офтоб аст. Баъзе халқҳо аз системаи 12-ӣ ҳисоб мебурданд: адади 12-ро «дюжина» меномиданд. Тақсими лавҳаи соат ба 12 қисм, 12 моҳи сол ва 12 бурҷи ситорашиносӣ ба ҳамин адад вобастаанд.
Барои гардонидани адад аз системаи даҳӣ ба системаи асосаш : ададро ба тақсим мекунем ва бақияро менависем, ҳосили тақсимро боз ба тақсим мекунем ва ғайра, то ҳосили тақсим 0 шавад. Бақияҳоро аз поён ба боло хонда, навишти ададро дар системаи нав мегирем.
Чаро дар системаи панҷӣ рақами 5 нест? Чӣ тавр бақияҳоро бояд хонд?
Худро арзёбӣ кунед (✓ ё ✗):
Адади -ро ба системаи даҳӣ гардонед.
Адади -ро ба системаи даҳӣ гардонед.
Адади -ро ба системаи панҷӣ гардонед. Ҷавобро ҳамчун адад нависед (рақамҳои пай дар пай).