Номуайянӣ дар иқтисодиёт
Дар банақшагирии иқтисодиёт мафҳуми номуайянии рушд аҳамияти хосса дорад. Ду намуд фарқ мекунанд:
- номуайянии аслӣ – ба хосиятҳои худи равандҳои иқтисодӣ вобаста аст;
- номуайянии иттилоотӣ – ба пуррагӣ ва дақиқии иттилоот дар бораи раванд вобаста аст.
Номуайянӣ бо ду сабаб пайдо мешавад. Якум, самти банақшагирӣ ва идораи равандҳои иқтисодӣ ва таъсири омилҳои тасодуфии беруна ҳеҷ гоҳ ба таври мушаххас пешгӯӣ намешавад. Дуюм, банақшагирии умумидавлатӣ ҳамеша аз банақшагирии маҷмуи субъектҳои мустақили иқтисодӣ болотар аст, бинобар ин натиҷаи вобастагии ин ду зина равшан пешгӯӣ намешавад.
Дар оғози амсиласозии иқтисодӣ асосан амсилаҳои детерминантӣ истифода мешуданд: дар онҳо қимати ҳамаи параметрҳо пешакӣ маълум аст. Мисоли классикӣ – амсилаи оптимизатсионии хоҷагии халқ, ки аз маҷмуи вариантҳои имконпазир беҳтаринро интихоб мекунад.
Санҷиши амсила бо воқеият
Мураккабии системаҳои иқтисодӣ на танҳо сохтани амсила, балки санҷиши мувофиқати он бо объект ва дурустии натиҷаро душвор мекунад. Дар илмҳои дақиқ натиҷаи амсиларо бо мушоҳида муқоиса мекунанд (бояд наздик бошанд). Масъалаи асосии илмҳои иқтисодӣ – коркарди усулҳои банақшагирӣ ва идора, бинобар ин амсилаҳои навъи меъёрӣ истифода мешаванд: дурустии натиҷа бо дараҷаи мувофиқати онҳо ба меъёрҳои мавҷуда тасдиқ мешавад.
Назари системавӣ: функсияи мақсад
Барои идораи системаи мураккаб (иқтисодиёт) амсилаҳои оптимизатсионӣ истифода мебаранд: роҳҳои мувофиқтари расидан ба мақсад ёфта мешаванд. Меъёри беҳтаркунии вазъ – қимати як параметр. Масалан, ё миқдори маҳсулотро зиёд кардан, ё арзиши аслии онро паст кардан. Рушди мувофиқтарро интихоби қимати экстремалӣ (ҳадди аксар ё ҳадди ақал)-и параметри мақсад таъмин мекунад.
Рушди системаи мураккаб аз як маҷмуи омилҳо вобаста аст. Пас қимати параметри мақсад низ аз онҳо вобаста аст. Ифодаи математикии чунин вобастагӣ – :