Амсила чист?
Ҳар объект хосиятҳои зиёд дорад. Ҳангоми амсиласозӣ танҳо онҳое ба ҳисоб гирифта мешаванд, ки барои таҳқиқи пешбинишуда аз ҳама муҳиманд. Ҳангоми санҷиши хосиятҳои аэродинамикии тарҳи ҳавопаймо дар қубур на ранги он, балки монандии физикӣ ва геометрии он бо ҳавопаймои аслӣ муҳим аст. Дар нақшаи занҷири барқӣ тартиби пайвастшавии ҷузъҳо ба ҳисоб гирифта мешавад, вале ҷойгиршавии геометрии онҳо нисбат ба ҳамдигар аҳамият надорад.
Илмҳои гуногун як объектро аз нуқтаи назари худ меомӯзанд ва барои он амсилаҳои гуногун месозанд. Масалан, физика равандҳои таъсири мутақобила ва тағйирёбии объектҳоро меомӯзад, химия – таркиби химиявиро, биология – сохт ва рафтори организмҳои зиндаро. Ҷисми одамро дар мисол гирем:
Амсилаҳои иттилоотӣ
Бе харитаҳо география, умури ҳарбӣ ва баҳрнавардиро тасаввур кардан мумкин нест. Харита – амсилаи иттилоотии сатҳи кураи Замин. Харитаҳои табиӣ, сиёсӣ ва иқтисодӣ – амсилаҳои гуногуни як объект, чунки ҳар кадомаш хосияти дигари сатҳи Заминро нишон медиҳад.
Ҳолати баръакс низ ҳаст: объектҳои гуногунро бо як амсила тасвир кардан мумкин аст. Дар механика массаи ҷисмҳои гуногун – аз зарраи одитарин то сайёра – ҳамчун нуқтаи моддӣ тасвир мешавад.
Амсила ҳеҷ гоҳ худи объектро иваз намекунад. Вале ҳангоми ҳалли масъалаи мушаххас, вақте мо хосиятҳои муайяни объектро меомӯзем, амсила метавонад афзори муфиди таҳқиқот ва баъзан ягона воситаи он шавад.
Назари системавӣ ба амсиласозӣ
Ҷаҳон аз объектҳои зиёд иборат аст, ки хосиятҳои мушаххас доранд ва ҳамеша ба ҳам алоқаманданд. Сайёраҳои Системаи офтобӣ масса ва андоза доранд ва бо Офтоб ва ҳамдигар доимо дар робитаанд. Сайёраҳо ҷузъҳои Системаи офтобиянд; Системаи офтобӣ яке аз объектҳои галактикаи мо – «Роҳи Каҳкашон» аст. Аз тарафи дигар, сайёраҳо аз атомҳо иборатанд ва атомҳо – аз зарраҳои элементарӣ. Пас амалан ҳар объект аз объектҳои дигар таркиб ёфтааст, яъне онро система номидан мумкин аст.
Аломати муҳимтарини система будан – амал кардани объект ҳамчун як чизи том (яклухт). Система на танҳо маҷмуи ҷузъҳост, балки маҷмуи ҷузъҳои ба ҳам алоқаманд аст.
Компютер система аст: он аз қисмҳои гуногун иборат аст, ки бо ҳам ду хел пайванданд:
- дастгоҳӣ (таҷҳизотӣ) – қисмҳо ҷисман пайваст шудаанд;
- функсионалӣ (барномавӣ) – байни қисмҳо доимо иттилоот табодул мешавад.
Ҳолати система аз рӯйи сохтори он тавсиф мешавад: таркиб, хосиятҳои ҷузъҳо ва муносибату робитаи байни онҳо. Система то вақте томии худро нигоҳ медорад, ки сохторашро нигоҳ дошта тавонад. Агар сохтор тағйир ёбад (масалан, як ҷузъ хориҷ шавад), он дигар ҳамчун объекти бутун кор намекунад. Агар аз компютер протсессорро гирем, он комилан аз кор мемонад ва ҳамчун система аз байн меравад.
