1 соат
Бо хаткашак дарозии порчаи хатти рости дафтарро чен мекунем: метавон гуфт, ки саҳви ченкунӣ аз 1 см зиёд намешавад. Дар ҳароратсанҷи тиббӣ, ки тақсимоташ пас аз ҳар қайд мешавад, саҳв аз зиёд нест. Агар бо тарозуи тақсимоташ 10 г борро баркашем, медонем, ки вазни бор, масалан, аз 450 г кам ва аз 460 г зиёд нест. Дар ҳамаи ин мисолҳо саҳви ченкунӣ ба 1 см, ё 10 г баробар шуда метавонад ё аз онҳо хурд аст.
Дар чунин маврид адади номида мешавад.
Мисоли 1. Адади дақиқи ва қимати тақрибии он дода шудааст. Барои он саҳви мутлақро муайян мекунем.
Саҳви мутлақ ба баробар аст. Адади ҳосилшуда дар байни ҳамаи ададҳое, ки онҳоро ба сифати сарҳади саҳви мутлақ қабул намудан мумкин аст, хурдтарин мебошад. Ба сифати масалан, ададҳои ё ё ки -ро ё ҳатто -ро ҳам интихоб намудан мумкин аст, зеро барои ин ададҳо нобаробариҳои дуруст аст.
Ба сифати адади -ро қабул намудан мумкин аст, вале адади -ро қабул намудан мумкин нест, чунки барои он аст.
Саволе ба миён меояд: саҳви мутлақи ҳосилшуда кадом ҳисса ё чанд фоизи адади тақрибиро ташкил додааст? Умуман, барои ба сифати ченкунӣ хубтар баҳо додани мафҳуми саҳви нисбии қимати тақрибӣ ё мухтасар, саҳви нисбӣ дохил карда мешавад.
Мисоли 2. Ғафсии қабати шишаи тирезаи см ва дарозии мизи корӣ см бо саҳеҳии то см чен карда, натиҷаҳои зеринро ҳосил намуданд:
Ғафсии қабати шиша ва дарозии мизи корӣ дақиқ набошад ҳам, маълум аст, ки саҳви мутлақи ин ченкуниҳо аз см зиёд нест. Вале агар см аз 5 як ҳиссаи ғафсии қабати шишаро ташкил диҳад, пас он ба аз 2000 як ҳиссаи дарозии мизи корӣ баробар аст. Агар дар амалия барои мизи корӣ бо саҳеҳии то см ёфтани дарозиаш қаноатбахш ҳисоб ёбад, ин барои шишаи тиреза қобили қабул нест.
Саҳви нисбиро бо ҳарфи юнонии («омега») ишора мекунем:
Саҳви нисбиро, одатан, бо фоиз ифода мекунанд.
Мисоли 3. Қимати тақрибии адади ба баробар аст. Саҳви мутлақ ва саҳви нисбии қимати тақрибиро ҳисоб мекунем.
Саҳви мутлақ аст. Саҳви нисбиро меёбем:
Барои ҳисоб кардани саҳви нисбӣ ба ғайр аз қимати тақрибӣ донистани саҳви мутлақ низ зарур аст. Одатан, саҳви мутлақ номаълум аст, бинобар ин муайян намудани саҳви нисбӣ низ ғайриимкон аст. Дар чунин маврид бо баҳо додани саҳви нисбӣ маҳдуд шудан мумкин аст.
Ба ҳалли мисоли 2 бармегардем. Дар натиҷаи ченкунӣ ёфтем, ки бо саҳеҳии то аст, яъне саҳви мутлақи ченкунӣ аз зиёд нест. Аз ин ҷо саҳви нисбӣ аз хурд ё ба он баробар аст. Яъне вай аз зиёд нест.
Айнан ҳамин тавр ёфтан мумкин аст, ки саҳви нисбии адади тақрибии ҳангоми ченкунии дарозии мизи корӣ ҳосилшуда аз адади зиёд намешавад.
1. Қимати тақрибии адади: а) б) мувофиқан ба 5 ва ба 7 баробар аст. Саҳви мутлақ ва саҳви нисбии қимати тақрибиро ёбед.
2. Адади бо қимати тақрибиаш иваз шудааст. Дар ҳар маврид ду ададро нишон диҳед, ки саҳви мутлақ аз онҳо зиёд набошад (онҳо сарҳади саҳви мутлақ шуда метавонанд): а) б)
3. Адади бо адади тақрибии иваз карда шудааст. Саҳви мутлақ ва саҳви нисбии қимати тақрибиро ёбед.
4. Масофаро аз Душанбе то шаҳри Бохтар ва то маркази ноҳияи Лахш бо саҳеҳии то км чен карда, натиҷаҳои зеринро ҳосил намуданд: то маркази шаҳри Бохтар — км, то маркази ноҳияи Лахш — км. Саҳви нисбиро дар ҳар ду маврид ёбед.
5. Ғафсии мӯйи сари одам ва дарозии роҳ аз шаҳри Душанбе то шаҳри Москваро чен карда, қиматҳои зеринро ҳосил намуданд: мм (бо саҳеҳии то мм) ва км (бо саҳеҳии то 100 м). Саҳви нисбии ин ченкуниҳоро ҳисоб кунед.
6. Дар тарозуи ҳассос кг ордро (бо саҳеҳии то 10 г) ва 15 кг биринҷро (бо саҳеҳии то 5 г) баркашиданд. Кадоме аз баркашҳо дақиқтар аст?
7. Адади бо адади иваз карда шудааст. Саҳви нисбии ин ивазкуниро ёбед.
8. Суммаи ду адад 80 аст, яке аз онҳо аз дигараш 4 маротиба калон аст. Ин ададҳоро ёбед.
9. Аз шаҳри Хоруғ ба самти ноҳияи Мурғоб автобус бо суръати 36 км/соат ба роҳ баромад. Баъди ду соат аз ноҳияи Мурғоб ба самти Хоруғ мошини сабукрав равон шуд, ки суръаташ 52 км/соат буд. Агар масофа аз маркази ноҳияи Мурғоб то шаҳри Хоруғ 336 км бошад, мошинҳо дар кадом масофа аз шаҳри Хоруғ бо ҳам вомехӯранд?
10. Ҳисоб кунед:
11. Функсияи хаттиеро нависед, ки графикаш бо тири абсиссаҳо параллел буда, аз он дар масофаи: а) 4 воҳид дар боло; б) 3 воҳид дар поён ҷойгир бошад.
12★. Адади дода шудааст. Адади қимати тақрибии он бо саҳеҳии то аст. Адади кадом қиматҳоро қабул карда метавонад: а) б) ?
Хатогии то 1 см барои ченкунии бари дафтар зиёд аст, вале барои дарозии роҳи байни ду шаҳр хеле хурд. Чӣ тавр инро бо адад ифода кардан мумкин аст?
Агар қимати тақрибии адади бошад, чунин ададе бошад, ки саҳви мутлақи қимати тақрибии аз зиёд набошад, яъне онгоҳ мегӯянд, ки адади қимати тақрибии адади бо саҳеҳии то аст. Чунин менависанд:
Нисбати саҳви мутлақи қимати тақрибии адад ба қимати мутлақи қимати тақрибии он саҳви нисбии қимати тақрибӣ ном дорад.
Аз ду қимати тақрибии ҳамон як адад ҳамонаш дақиқтар ҳисоб мешавад, ки саҳви нисбиаш камтар бошад. Дар мавриди мисоли 2 гуфтан мумкин аст, ки ғафсии қабати шиша бо саҳеҳии нисбии то чен карда шудааст, дарозии мизи корӣ бо саҳеҳии нисбии то . Яъне дарозии мизи корӣ аз ғафсии шиша дақиқтар чен карда шудааст.
Дар дафтар ҳар хатро бо ✓ (метавонам) ё ✗ (боз такрор мекунам) қайд кунед:
Қимати тақрибии адади ба баробар аст. Саҳви нисбиро бо фоиз ёбед.
Кадом ченкунӣ дақиқтар аст: порчаи дарозиаш 1 см бо саҳви см ё порчаи дарозиаш 1 м бо саҳви см?
Адади бо қимати тақрибии иваз шуд. Саҳви нисбиро бо фоиз ёбед.
Адади қимати тақрибии бо саҳеҳии то аст. Кадом қимат барои имконпазир аст?