Ба синфи 8 хуш омадед
Имсол шумо бо чизҳои зерин шинос мешавед:
Системаи амалиётӣ чист?
СА бо ёрии сафҳакалид ё муш фармонҳоро қабул мекунад. Он санадҳоро (матнӣ, ҷадвалӣ, графикӣ, садоӣ) бо номи мувофиқ дар хотира сабт мекунад. Барномаҳои корбурдиро аз хотираи беруна (винчестер, флеш-корт, диск) ба хотираи фаврии (дохилии) компютер даъват карда, ба кор омода месозад.
Маҳз бо СА ҳамаи қисмҳои компютер ва захираҳои он (ҳаҷми хотираи фаврӣ, ҷойи холӣ дар диск) идора мешаванд. СА байни инсон ва компютер робита барқарор мекунад ва барои корбарон ва барномаҳо муҳити корӣ (интерфейс) муҳайё менамояд.
Дар компютерҳои гуногун СА-ҳои гуногун насб мешаванд. Таркиби барномаҳои системавии ҳар як СА-ро созандагони он пешакӣ муайян мекунанд.
Се марҳалаи кор
Дар кори СА, мисли ҳар барномаи дигар, се марҳала ҳаст:
- Дохилкунӣ – иттилоот бо сафҳакалид ё муш ба компютер меояд.
- Коркард – протсессори марказӣ иттилоотро коркард мекунад.
- Хориҷкунӣ – натиҷа ба экран, чопгар, диск ё таҷҳизоти дигар мерасад.
Чор вазифаи асосии СА
Хулоса: тамоми раванди кори компютерро СА таъмин ва идора мекунад.
Кадом СА-ҳо ҳастанд?
Дар компютерҳои фардӣ мувофиқи хоҳиши соҳиб яке аз СА-ҳо насб мешавад: Windows, Linux (ва пештар OS/2 Warp). Ҳар кадом гунаҳои зиёд дорад. Ҳар СА аз протсессор (суръат), хотираи фаврӣ, экран ва винчестер талаботи муайян дорад.
- Пештар – MS DOS: матнӣ, имкониятҳояш маҳдуд.
- Баъдтар – Windows: графикӣ, қариб ҳамаи компютерҳоро фаро гирифт.
- Тақрибан ҳамон вақт – Linux: аз Unix сохта шудааст, графикӣ, торафт маъмултар.
MS DOS-ро дар дарсҳои 3–4 мефаҳмем: дар он ҳар фармон бо клавиатура навишта мешавад. Windows аввал рӯйпӯши графикии DOS буд, баъд СА-и мустақил шуд. Linux аз Unix «сатри амр»-ро ба мерос гирифт, баъд интерфейси графикӣ пайдо кард.
СА компютерро чӣ гуна дастгоҳ месозад?
- Чандмасъалагӣ – якбора якчанд барнома кор мекунад.
- Шабакавӣ – ба шабакаҳои гуногун пайваст мешавад.
- Чандкорбарӣ – якбора якчанд корбар кор карда метавонад.
- Кластерсозӣ – иқтидори якчанд компютер муттаҳид мешавад ва онҳо ҳамчун як компютери тавоно кор мекунанд.
- Ҳифзи иттилоот – захираҳои иттилоотиро аз дастрасии бегона ҳифз мекунад.
BIOS ва оғози кори компютер
Ба ғайр аз СА ҷузъҳои дигари системавӣ низ лозиманд. Яке аз муҳимтаринҳо – (Basic Input-Output System, системаи пойгоҳии дохилкунӣ-хориҷкунӣ). Он дар (Read Only Memory) аз тарафи истеҳсолкунанда сабт мешавад. Ин хотира барои хондан пешбинӣ шудааст.
