3.2 · 4/4. Масъалаҳо ва санҷиш - Математика — синфи 5
Барои ҳама
Як мисоли тарҳи «таг ба таг»-ро, ки дар он қарз гирифтед, интихоб кунед. Бо ибораҳои «Аввал ман …», «Сипас ман …», «Вақте пайхас кардам, ки …», «Ин маро ба он водор кард, ки …» шарҳ диҳед, ки чӣ тавр қарз гирифтед.
Супориши 19.10. Ҷамъро бо тарҳ санҷидан мумкин аст. Масалан, дода шудааст: 123 + 456 = 579. 123 + 456 = 579. 123 + 456 = 579. 579 − 456 579 - 456 579 − 456 579 − 400 = 179 ; 579 - 400 = 179; 579 − 400 = 179 ;
навбатӣ 3.3 · 1/5. Зарб — ҷамъи такрорӣ 1 соат
179 − 50 = 129 ; 179 - 50 = 129; 179 − 50 = 129 ;
129 − 6 = 123. 129 - 6 = 123. 129 − 6 = 123. 579 − 456 = 123. 579 - 456 = 123. 579 − 456 = 123.
Барои онҳое, ки мехоҳанд масъалаи мураккабтар ҳал намоянд Масъалаи ҳаётӣ эҷод кунед, ки барои ҳалли он тарҳи ададҳои бисёррақама лозим аст, ва онро ба ҳамсинфатон диҳед.
Машқҳо 1. Дурустии баробарии зеринро ҳангоми a = 146 , a = 146, a = 146 , b = 86 , b = 86, b = 86 , c = 121 , c = 121, c = 121 , d = 36 d = 36 d = 36 ( a + b ) − ( c + d ) = ( a − c ) + ( b − d ) . (a + b) - (c + d) = (a - c) + (b - d). ( a + b ) − ( c + d ) = ( a − c ) + ( b − d ) .
а) 7 384 568 418 − 3 207 368 245 ; 7\,384\,568\,418 - 3\,207\,368\,245; 7 384 568 418 − 3 207 368 245 ;
б) 16 546 780 387 − 14 545 657 870 ; 16\,546\,780\,387 - 14\,545\,657\,870; 16 546 780 387 − 14 545 657 870 ;
в) 125 450 834 369 − 89 406 768 324 ; 125\,450\,834\,369 - 89\,406\,768\,324; 125 450 834 369 − 89 406 768 324 ;
г) 124 256 450 814 − 117 456 560 829. 124\,256\,450\,814 - 117\,456\,560\,829. 124 256 450 814 − 117 456 560 829.
3. Тартиби боби иҷрои амалҳоро интихоб намуда, ҳисоб кунед:
а) 854 − 125 + 317 ; 854 - 125 + 317; 854 − 125 + 317 ;
б) 456 + 517 − 365 ; 456 + 517 - 365; 456 + 517 − 365 ;
в) 978 − 324 + 259 ; 978 - 324 + 259; 978 − 324 + 259 ;
г) 567 + 816 − 328. 567 + 816 - 328. 567 + 816 − 328.
4*. Дар байни баъзе аз рақамҳои навишти 8 8 8 8 8 8 8 8 аломати ҷамъро тавре нависед, ки суммаи рақамҳо ба 1 000 баробар шавад.
5*. Аз хориҷи кишвар 13 нафар сайёҳ омад. Аз онҳо 3 нафарашон на забони олмониро медонисту на фаронсавиро. 8 кас забони олмониро медонисту 5 нафар забони фаронсавиро. Чанд нафар сайёҳ ҳам забони фаронсавиро медонисту ҳам забони олмониро?
6*. Ман ададеро фикр карда, ба он 5-ро ҷамъ кардам ва ҷавоби ҳосилшударо ба 3 тақсим кардам. Натиҷаи нави ҳосилшударо ба 4 зарб зада, аз ҷавобаш 6-ро тарҳ намудам. Дар натиҷа адади 2-ро соҳиб шудам. Ман кадом ададро фикр кардам?
7*. Чӣ тавр 45 сар харгӯшро дар 9 катак тавре ҷойгир кардан мумкин, ки шумораи харгӯшҳои ҳамаи катакҳо гуногун бошанд?
8. Суммаи ду адад 462 аст. Яке аз онҳо бо рақами 0 тамом мешавад. Агар ин рақами сифрро хат занем, адади дуюмро ҳосил мекунем. Ин ададҳоро ёбед.
9★. Аз баробарӣ номаълумро ёбед:
а) 1 000 − x = 725 ; 1\,000 - x = 725; 1 000 − x = 725 ;
б) 908 − x = 247 ; 908 - x = 247; 908 − x = 247 ;
в) 327 = 728 − x ; 327 = 728 - x; 327 = 728 − x ;
г) x − 644 = 136 ; x - 644 = 136; x − 644 = 136 ;
ғ) x − 247 = 742 ; x - 247 = 742; x − 247 = 742 ;
д) 600 = x − 1 000. 600 = x - 1\,000. 600 = x − 1 000.
Ишора: тарҳшаванда = тарҳкунанда + ҳосили тарҳ (x − 644 = 136 x - 644 = 136 x − 644 = 136 → x = 136 + 644 x = 136 + 644 x = 136 + 644 (1 000 − x = 725 1\,000 - x = 725 1 000 − x = 725 → x = 1 000 − 725 x = 1\,000 - 725 x = 1 000 − 725
10. Дарозии боғи росткунҷашакл 50 м ва бараш 45 м аст. Агар атрофи он девор гирифта шавад, дарозии девор бояд чанд метр бошад? Бигузор, бари дарвозаи он 5 м бошад.
11. Адади калонтарини дурақамаеро ёбед, ки ба 10 тақсим шавад.
12★. Дар дафтаратон шкалаи ҳароратро аз 0 °C то 50 °C тартиб диҳед. Як тақсимоти шкала ба 5 °C мувофиқ аст. Дар назди ҳар як тақсимот адади мувофиқашро нависед. Ишора: 0, 5, 10, …, 50.
13. Дар нури координатӣ амали тарҳро ба воситаи тирча тасвир намоед:
а) 15 − 7 ; 15 - 7; 15 − 7 ;
б) 12 − 12 ; 12 - 12; 12 − 12 ;
в) 14 − 0 ; 14 - 0; 14 − 0 ;
г) 16 − 9 − 3. 16 - 9 - 3. 16 − 9 − 3.
14★. . Суммаи дарозиҳои се дарёи дохилии Тоҷикистон — Вахш, Хингоб ва Шоҳдара — 866 км аст. Дарёи Хингоб аз дарёи Вахш 332 км кӯтоҳтар буда, аз Шоҳдара 54 км дарозтар аст. Дарозии дарёи Хингоб чанд км аст? Ишора: агар Хингоб x x x x + 332 x + 332 x + 332 x − 54 x - 54 x − 54
Вазифаи хонагӣ
Аз қисми «Машқҳо» -и ҳамин саҳифа: № 1–3.
Агар омӯзгор вазифаи онлайн супорида бошад, онро дар саҳифаи «Супоришҳо» мебинед.
Хулоса
Тарҳ — амали чаппаи ҷамъ: a − b = x , a - b = x, a − b = x , x + b = a . x + b = a. x + b = a .
Аз якиҳо сар карда, аз рӯйи разрядҳо тарҳ мекунем; агар воҳидҳо кофӣ набошанд, аз разряди навбатӣ 1 воҳид қарз мегирем (1 даҳӣ = 10 якӣ).
Тарзи 2: тарҳкунандаро ба ҷамъшавандаҳои разрядӣ ҷудо карда, онҳоро якта-якта тарҳ мекунем.
a − 0 = a , a - 0 = a, a − 0 = a , a − a = 0 ; a - a = 0; a − a = 0 ; Ҷавоби саволи калидӣ: дар ин фасл мо фаҳмидем, ки чӣ тавр ададҳои бисёррақамаро тарҳ кардан мумкин аст, вақте ки дар тарҳшаванда воҳидҳои разрядӣ кофӣ нестанд.
Дар ин дарс
ададҳои калонро тарҳ мекунед ва натиҷаро бо ҷамъ месанҷед;
тарҳкунанда ва тарҳшавандаи номаълумро меёбед;
худро аз рӯйи ҳадафҳои фасл арзёбӣ мекунед.
Такрор · Арифметикаи зеҳнӣ (2 дақиқа) Супориши 19.13. Кори дунафара. Дар зеҳн тарҳ кунед ва ҷавобҳои ҳамдигарро санҷед:
52 − 42 52 - 42 52 − 42 84 − 42 84 - 42 84 − 42 97 − 25 97 - 25 97 − 25 64 − 25 64 - 25 64 − 25 98 − 55 98 - 55 98 − 55 47 − 42 47 - 42 47 − 42 900 − 600 900 - 600 900 − 600 231 − 111 231 - 111 231 − 111 Калимаҳои калидӣ тарҳшаванда (камшаванда) тарҳкунанда ҳосили тарҳ (фарқ) қарз гирифтан тарҳи таг ба таг (сутунӣ) ҷамъшавандаҳои разрядӣ ҷамъшавандаи номаълум
Мулоҳиза мекунем Супориши 20. Кори фардӣ. Ман дар ин фасл чӣ чизи нав омӯхтам? Кадом саволҳои ман бе ҷавоб монданд? Ба саволи калидии ин фасл ҷавоб диҳед. Ғояи калидиро истифода баред.
Кадом тарзҳои тарҳи ададҳои бисёррақамаро омӯхтед?
Ба ҳамсинфатон фаҳмонед, ки чӣ тавр тарҳи ададҳои бисёррақамаро бо тарзи «таг ба таг» иҷро мекунанд.
Ғояи асосии тарҳи ададҳои бисёррақама — ҳам бо тарзи «таг ба таг» ва ҳам бо ҷудокунӣ ба ҷамъшавандаҳои разрядӣ — дар чист?
Худро арзёбӣ кунед Супориши 21. Кори фардӣ. ✓ Агар шумо акнун он чизеро, ки дар ҳадафҳо дарҷ гардидаанд, мефаҳмед, метавонед ё медонед, пас аз ин аломат истифода кунед. ✗ Агар шумо то ҳол намефаҳмед, наметавонед ё намедонед, пас онро холӣ гузоред ё ин аломатро қайд кунед. Аз куҷо медонед, ки ба ҳадаф расидед? Дар қавс — намуна .
□ Ман медонам, ки тарҳшаванда чист; □ тарҳкунанда чист; □ фарқ (ҳосили тарҳ) чист (саволи 81 − 73 = 8 81 - 73 = 8 81 − 73 = 8 .
□ Ман метавонам ададҳои бисёррақамаро тарҳ кунам, аз ҷумла бо «қарз» гирифтани воҳидҳои разрядӣ (машқи варақаҳо, саволи 8 700 − 3 251 8\,700 - 3\,251 8 700 − 3 251 .
□ Ман метавонам раванди тарҳкунии сутуниро (таг ба тагро) бо такя ба разрядҳо шарҳ диҳам (шарҳи худ дар қисми «Барои ҳама») .
□ Ман метавонам раванди тарҳкуниро тавассути ҷудокунӣ ба ҷамъшавандаҳои разрядӣ шарҳ диҳам (саволи .
786 − 253 786 - 253 786 − 253
□ Ман мефаҳмам, ки мо ададҳои бисёррақамаро аз рӯйи разрядҳо тарҳ мекунем ва вақте ки воҳидҳои разрядӣ дар тарҳшаванда барои тарҳкунӣ кофӣ нестанд, мо метавонем аз разряди навбатӣ як воҳиди разрядӣ қарз гирем (ғояи калидӣ) . Аз омӯзгор ё ҳамсинфатон хоҳиш кунед, то ба шумо барои расидан ба ҳадафҳое, ки ҳанӯз ба даст наомадаанд, ёрӣ расонад.