1 соат
Дар бисёр мавридҳо лозим меояд, ки аз сад як ҳиссаи ягон адад ё бузургиеро донем. Масалан, 1 сомонӣ = 100 дирам аст. Аз ин ҷо, 1 дирам аз сад як ҳиссаи 1 сомониро ташкил медиҳад: 1 дир. = сомонӣ. Ҳамин тавр, 1 см = м, 1 кг = сентнер ва ғ.
Дар аксари навиштҳо ба ҷойи калимаи «аз сад як» ё «садяк» калимаи фоиз-ро менависанд. Ин навишт аз калимаи лотинии «процентум» гирифта шуда, маънояш садяк (дарсад) ё фоиз аст.
Ҳамин тавр, 1 дирам — ин 1 %-и 1 сомонӣ, 1 см — ин 1 %-и 1 метр, 1 кг — ин 1 %-и 1 сентнер, 1 ар — 1 %-и 1 гектарро ташкил медиҳад.
Барои ифодаи фоиз ишораи % қабул шудааст. Онро ба ҷойи пас аз адад мегузоранд. Масалан, навишти 3 % — «се фоиз» ё «3 фоиз», навишти 2,64 % — «дую аз сад шасту чор фоиз» хонда мешаванд.
Тамоми адад — сад ҳиссаи сад, яъне 100 %. Агар квадратро ба 100 катаки баробар тақсим кунем, ҳар катак 1 %-и он аст:
Дар машқи интерактивӣ аввал майдони наздиҳавлигиро аз № 4 дар квадрати 100-катака ранг мекунед. Баъд фоизи ададро дар тасма меёбед: тасма — тамоми адад (100 %), ҳар қисми он — 10 %.
Ба вазъият бармегардем. 150 сомониро ба 100 ҳиссаи баробар тақсим мекунем: 1 % = 150 : 100 = 1,5 сомонӣ. 10 % аз 1 % 10 маротиба зиёд аст: 10 · 1,5 = 15 сомонӣ. Нархи нави курта: 150 − 15 = 135 сомонӣ.
Барои онҳое, ки ба ёрӣ ниёз доранд
Барои ҳама
1. Дарозии роҳ 25 км аст. 20 %-и роҳ чанд км аст?
2. 5 %-и дарси давомнокиаш 1,5 соат чанд дақиқа аст?
3. 180 %-и 1 тонна чанд кг аст? 100 %-аш чӣ?
4. Квадратеро тасвир кунед, ки тарафаш ба дарозии 10 катаки дафтар баробар бошад. Бигузор он майдони наздиҳавлигиро ифода намояд, ки дар он бодиринг, помидор, пиёз ва сабзӣ кишт карда шудааст. Бодиринг — 24 %, помидор — 50 %, пиёз — 15 % ва сабзӣ қисми боқимондаи майдонро ишғол кардаанд. Инҳоро дар расм тасвир намоед. Сабзӣ чанд фоизи майдонро ишғол кардааст? (Ин машқро дар машқи интерактивии боло низ иҷро кардан мумкин аст.)
5. Фоизи ададҳоро ёбед: а) 16 %-и адади 100; б) 2 %-и адади 40; в) 40 %-и адади 2; г) 12 %-и адади 72; ғ) 1,5 %-и адади 64; д) 40,2 %-и адади 80.
6. Ҳангоми коркарди нефт 30 % керосин ҳосил мешавад. Аз 40 т; 85 т; 120 т нефт чӣ қадар керосин гирифтан мумкин аст?
7. Бузҳо 15 %-и рамаро ташкил медоданд. Агар рама аз 240 сар чорпо иборат бошад, бузҳо чанд саранд?
8. Амалҳоро иҷро намоед:
9. Периметри росткунҷа 66 см аст. Дарозии он ба ҳиссаи периметраш баробар аст. Масоҳати росткунҷаро ёбед.
10. Муодилаҳоро ҳал кунед:
Саволи калидӣ: «Фоиз» чӣ маъно дорад ва чаро онро ҳар рӯз мебинем?
Дарсро бо таҳлили санҷиши гузашта сар кунед: қисми «Кор бо хатоҳо» дар дарси Такрор ва санҷиш: зарб ва тақсими касрҳои даҳӣ. Аввал мустақилона, баъд бо ҳамсинф, баъд дар гурӯҳи чорнафара кор кунед; саволи ҳалнашударо ба омӯзгор диҳед.
Дар дари мағоза навиштаанд: «Ҳамаи молҳо 10 % арзон!» Нархи як курта 150 сомонӣ буд. Акнун онро чанд сомонӣ мехаранд?
Кӯшиш мекунем:
Аз сад як ҳиссаро 1 фоиз меноманд.
Барои ёфтани чанд фоизи адад аввал 1 %-и онро меёбем (ададро ба 100 тақсим мекунем), баъд натиҷаро ба шумораи фоизҳо зарб мезанем.