Дарси 4. Дастгоҳҳои сабти иттилоот - Технологияи иттилоотӣ — синфи 7
Дискҳо ва дискдонҳо
Дар компютери фардӣ вазифаи хотираи берунаро дискҳо ва дигар ноқилҳои иттилоот иҷро мекунанд. Дискҳо барои сабт ва хондан, аз як компютер ба дигар кӯчонидан ва дароз ё муваққатан нигоҳ доштани иттилоот хизмат мекунанд: винчестер, диски магнитию оптикӣ, компакт-диск, дискет ва ғайра.
Иттилоотро тавассути дастгоҳи сабт (дискдон – ғункунандаи магнитӣ ё нурӣ) дар диск сабт мекунанд ё аз он мехонанд. Дискдонҳои дискет, компакт-диск ва винчестер одатан дар блоки системавӣ ҷойгиранд. Дискет ва компакт-дискро аз дискдон озодона гирифтан ва гузоштан мумкин аст, винчестерро не: он дар дохили блок васл шудааст.
Дискет
Дискетро аз рӯйи диаметр ба ду навъ ҷудо мекунанд: 5,25 дюймагӣ (133 мм) ва 3,5 дюймагӣ (89 мм). Дискетҳои 5,25 дюймагӣ аллакай истифода намешаванд, доираи истифодаи 3,5 дюймагӣ низ хеле танг шудааст. Ғунҷоиши дискет аз андоза ва зичии сабт вобаста аст: DD (Double Density – зичии дучанда) ва HD (High Density – зичии баланд).
Намуди дискет 5,25 дюйм 3,5 дюйм DD 360 Кбайт 720 Кбайт HD 1,2 Мбайт 1,44 Мбайт
Дискет бо қабати магнитӣ пӯшонида шудааст. Сабт ва хондани иттилоот тавассути он ба кори магнитофон монанд аст. Дар фиттаи магнитӣ иттилоот дар як пайроҳа сар то сари фитта сабт мешавад, вале дар дискет – дар якчанд пайроҳа ба шакли давраҳои консентрикӣ. Ҳар пайроҳа ба секторҳо тақсим шудааст. Ин имкон медиҳад, ки иттилоот дар диск қисм ба қисм нигоҳ дошта шавад. Ҳар пайроҳа ва ҳар сектор рақами тартибӣ дорад.
Дискетро дискҳои дигар – Zip ва Jaz (Iomega) иваз карданд. То солҳои 2000 онҳо дискҳои зудамал ва калонҳаҷм (Zip – 100 Мбайт, Jaz – 1 Гбайт) ва воситаи асосии интиқоли иттилоот буданд. Бо пайдоиши CD ва флеш-кортҳо истифодаи онҳо коста шуд.
навбатӣ Дарси 5. Чопгар 1 соат
CD-ROM Дискетро такроран сабт кардан ва хондан мумкин аст, вале бо CD-ROM (Compact Disk – Read Only Memory) сабт кардан ғайриимкон аст: он танҳо барои хондан пешбинӣ шудааст. Иттилоотро аз он бо нури лазер мехонанд, бинобар ин онро диски нурӣ (оптикӣ) низ мегӯянд.
Ғунҷоиши ин дискҳо бузург аст: 640 Мбайт ва аз он ҳам бештар. Дар ҳамин вақт аксари барномаҳои калон, бозиҳо ва энсиклопедияҳо бо компакт-диск паҳн мешуданд. Агар компютер корти садоӣ ва тасвирӣ дошта бошад, бо аудиокомпакт-диск мусиқӣ шунидан ва бо видеокомпакт-диск видео тамошо кардан мумкин аст.
Винчестер Винчестер – диски магнитии ҳаҷман калон, барои нигоҳ доштан ва хондани иттилоот. Онро диски асосии (HDD – Hard disk) компютер низ меноманд. Дар он системаи амалиётӣ, барномаҳои зуд-зуд истифодашаванда, виросторони матнӣ, трансляторҳои забонҳои барномасозӣ, ҷадвалҳои электронӣ ва ғайра нигоҳ дошта мешаванд.
Аз ҳамаи таҷҳизоти нигаҳдорандаи иттилоот, ба ғайр аз хотираи фаврӣ, винчестер иттилоотро зудтар дастрас мекунад (одатан 7–20 мс). Суръати сабт ва хондан низ баланд аст (то 5 Мбайт/с).
Винчестерро соли 1973 ширкати IBM сохт. Номи аввалаи он «30/30» буд. Ин рақамҳо бо нишондодҳои қутри (калибри) силоҳи худкори машҳури ширкати Winchester мувофиқат мекарданд, бинобар ин онро «винчестер» номиданд.
Компютер якчанд винчестер дошта метавонад; ин зудкории онро якчанд маротиба зиёд мекунад. Винчестерҳо аз ҳам бо се нишондод фарқ мекунанд:
ғунҷоиш – миқдори иттилооти ҳифзшаванда;зудкорӣ – вақти дастрасӣ ба иттилоот ва суръати хондану сабти он;интерфейс – намуди нозире, ки диск бо он пайваст аст (асосан IDE/EIDE ва вариантҳои гуногуни SCSI). Винчестерҳои аввалин 5 Мбайт буданд. Винчестерҳои компютерҳои он замон 800 Мбайт – 640 Гбайт доштанд; 500 Мбайтӣ аллакай кӯҳна, 160–320 Гбайтӣ серистеъмол ҳисоб меёфтанд. Барои тасаввур кардани ғунҷоиш: агар як саҳифаи китоб ба ҳисоби миёна 2 500 аломат дошта бошад, дар диски 1 Гбайтӣ қариб 400 000 саҳифа ҷо мешавад.
Суръати кори диск бо ду нишондод муайян мешавад: вақти дастрасӣ ва зуддии хондану сабт. Винчестерҳои он вақт 1–2 мс вақти дастрасӣ доштанд, дискҳои зудкортар то 0,3–0,5 мс. Суръати хондану сабт на танҳо аз диск, балки аз нозир, намуди шина ва зудкории протсессор низ вобаста аст; суръати миёна 40–50 Мбайт/с буд.
Стример ва диски магнитию оптикӣ Стример – таҷҳизоте, ки иттилоотро дар фиттаҳои магнитӣ (magnetic tapes) нигоҳ медорад; бештар барои нусхаи эҳтиётии иттилооти винчестер. Иттилоот дар кассетаи (катриҷи) магнитӣ сабт мешавад. Стримерҳо одӣ ва аз ҳама арзон нигаҳдории иттилоотанд. Онҳо бо ҳаҷм (20 Мбайт – 40 Гбайт дар як кассета), суръати сабт ва хондан (100 Кбайт/с – 5 Мбайт/с), эътимоднокӣ фарқ мекунанд, ва ду шакл доранд: дохилӣ ва берунӣ.
Дискҳои магнитию оптикӣ ба мисли стример барои нусхаи эҳтиётии гоҳ-гоҳ истифодашаванда хизмат мекунанд. Корбарӣ бо онҳо ба винчестер монанд аст. Суръаташон аз винчестер камтар, вале онҳоро аз дискдон озодона гирифтан мумкин аст. Ғунҷоишашон 230 Мбайт – 4,6 Гбайт ва бештар.
Флеш-корт Флеш-корт – хотираи электронии зич (компакт), аз барқ новобаста. Онро корти хотира низ мегӯянд. Кортҳои хотираи муосир дар заминаи технологияи флеш-хотира (flash memory) – технологияи нимноқолӣ – сохта шудаанд.
Ғояи корти хотираро соли 1984 муҳандисони ширкати Toshiba пешниҳод карданд, аммо аввалин чунин кортро танҳо соли 1988 сохтанд. «Флеш» бо ҳодисаи фотодурахш (flash) алоқаманд аст.
Принсипи кори корти хотира ба хотираи фаврии компютер монанд аст. Он хурд, зич, арзон, мустаҳкам, устувор, зудкор, бо ғунҷоиши васеъ, аз барқ новобаста, азнавсабтшаванда мебошад. Бо он ҳамаи амалҳои маъмул бо диск – навиштан, хондан ва нест кардан – иҷро мешаванд. Камбудии ягонаи флеш-хотира: муҳлати истифодааш маҳдуд (10–20 сол). Он дар шаклу ҳаҷмҳои гуногун истеҳсол мешавад.
Ноқилҳои иттилоот санҷида бин! Аз нав
Кор дар синф Агар синфхонаи компютерӣ набошад, ин қадамҳоро дар расмҳои дарс нигоҳ кунед: дискдонҳо ва флешро дар кадом расмҳо дидед?
Кори дунафара: ҷадвали ноқилҳо Дар дафтар ҷадвалро пур кунед (ном, ғунҷоиш, чӣ хусусияти асосӣ дорад):
Ноқил Ғунҷоиш ва хусусият дискети 3,5″ HD … диски Zip ва Jaz … CD-ROM … винчестер … стример … диски магнитию оптикӣ … флеш-корт …
Машқҳо
Саволҳо Ба саволҳои зерин ҷавоб гӯед:
1. Кадом дастгоҳҳои сабти иттилоотро медонед?
2. Вазифаи дискҳо аз чӣ иборат аст?
3. Дискетҳо аз рӯйи кадом технология сохта шудаанд? Онҳоро кадом навъи дискҳо иваз кардаанд?
4. Барои чӣ винчестерро диски асосии компютер меноманд?
5. CD-ROM аз дискҳои магнитию оптикӣ, винчестер ва дискетҳо чӣ фарқ дорад? Стример аз винчестер чӣ?
6. Технологияи флеш-кортсозӣ кадом аст?
7. Оё флеш-хотира аз флеш-корт ягон фарқ дорад?
8. Фарқи асосии флеш-корт аз дигар хотираҳои беруна дар чист?
Супоришҳо Супоришҳои зеринро мустақилона иҷро кунед:
9. Номи дискҳои компютериро дар шакли ҷадвал биёред ва нишондодҳояшонро номбар кунед.
10. Он диску дискдонҳои компютерро, ки дида метавонед, муоина намоед ва дар бораашон маълумот диҳед.
11. Доир ба ҳар дастгоҳи сабти иттилоот, ки бароятон дастрас аст, дар ҳаҷми нимсаҳифа дар компютер нақли хаттӣ нависед.
Вазифаи хонагӣ
Ба саволҳои 1–8 шифоҳӣ ҷавоб гӯед.
Супориши 9-ро дар дафтар (ҷадвал) иҷро кунед; супоришҳои 10 ва 11-ро ба омӯзгор нишон диҳед.
Вазифаи хонагии онлайнро («ТИ 7 · Вазифаи хонагӣ · Дарси 4») дар саҳифаи «Супоришҳо» иҷро кунед, агар омӯзгор таъин карда бошад.
Хулоса
Диск ва дискдон – воситаи асосии нигоҳ доштан ва интиқоли иттилоот.
Дискет (магнитӣ): 3,5″ HD – 1,44 Мбайт; Zip – 100 Мбайт, Jaz – 1 Гбайт.
CD-ROM – диски нурӣ, танҳо барои хондан, аз 640 Мбайт.
Винчестер – диски асосӣ; ғунҷоиш, зудкорӣ, интерфейс.
Стример ва диски магнитию оптикӣ – нусхаи эҳтиётӣ.
Флеш-корт – хотираи нимноқолӣ, аз барқ новобаста, бе қисмҳои ҳаракаткунанда.
Дар ин дарс
мегӯед, ки диск ва дискдон чист ва кадом навъҳои дискҳоро медонед;
дискетҳоро аз рӯйи андоза ва зичии сабт фарқ мекунед ва ғунҷоишашонро медонед;
винчестер, CD-ROM, стример, диски магнитию оптикӣ ва флеш-кортро бо хусусиятҳояшон муқоиса мекунед;
мегӯед, ки флеш-хотира чӣ тавр кор мекунад.
Такрор (2 дақиқа)
8 192 Кбайт чанд Мбайт аст?
Кадом хотира пас аз қатъи барқ иттилоотро гум мекунад?
Хотираи беруна чӣ бартарӣ дорад?
Вазъият барои андешаронӣ Шумо мехоҳед ҳуҷҷатҳои муҳимро нусха кунед ва ба дугонаатон диҳед. Кадом ноқилро интихоб мекардед: диски калон, корти хурд ё ягон чизи дигар? Барои чӣ?
Дискети 3,5 дюймагӣ ва пайроҳаву секторҳои диск. Диски нурӣ: нури лазер аз чуқурчаҳои қабати филизӣ инъикос мешавад. Винчестери кушода: лавҳаи магнитӣ ва каллак. Имрӯз Имрӯз винчестерҳо то 1–20 Тбайт ғунҷоиш доранд. Дар компютерҳои нав дискҳои SSD, ки қисмҳои ҳаракаткунанда надоранд ва хеле зуд кор мекунанд, ва нигоҳдории абрӣ низ истифода мешаванд.
Флеш-хотира: USB-флеш ва кортҳои хотира. Кори амалӣ: дискдонҳо ва портҳои компютер
Компютери синфхонаро бодиққат бинед: кадом дискдонҳо ва портҳо (барои USB-флеш) ҳастанд?
Равзанаи «Ин компютер (Мой компьютер)»-ро кушоед.
Бинед, ки кадом дискҳо ҳастанд ва ҳар кадом бо кадом ҳарф (C:, D: …) ишора шудааст.
Бо иҷозати омӯзгор USB-флешро ба порт гузоред ва бинед, ки дар равзана диски нав пайдо шуд.
Номи диск ва ғунҷоиши онро дар дафтар нависед.
Бо роҳи бехатар флешро бароред (аввал дар равзана «Баровардан (Извлечь)»-ро пахш кунед).
Калимаҳои калидӣ диск дискдон дискет пайроҳа сектор CD-ROM винчестер стример флеш-корт интерфейс
Ман дар ин дарс чӣ омӯхтам? Кадомашро аллакай метавонед ва кадомашро боз машқ мекунед?
Ман дискетро бо ғунҷоиши он мешиносам.
Ман ноқилҳоро ба магнитӣ, нурӣ ва флеш тақсим мекунам.
Ман мегӯям, ки чаро винчестер диски асосист.
Ман фарқи флеш-хотираро аз дискет мефаҳмонам.
Кадом ноқилро шумо барои нусхаи эҳтиётии аксҳои оилавӣ интихоб мекардед ва барои чӣ?
Винчестерро диски асосии компютер меноманд: система ва барномаҳои зуд-зуд истифодашаванда дар он нигоҳ дошта мешаванд.
Кадом ноқил танҳо барои хондани иттилоот пешбинӣ шудааст?
Як ҷавобро интихоб кунед A дискет B корти флеш C CD-ROM D винчестер
Флеш-хотира аз хотираи фаврӣ дар чӣ фарқ мекунад?
Як ҷавобро интихоб кунед A суръаташ аз кэш-хотира ҳам баландтар аст B иттилоотро бе ҷараёни барқ нигоҳ медорад C хондани иттилоотро қабул намекунад D фақат бо нури лазер кор мекунад
Ноқилҳоро аз ғунҷоиши хурдтарин ба калонтарин гузоред.
Унсурҳоро бо тартиби дуруст ҷойгир кунед 1 дискети 3,5″ (1,44 Мбайт)
2 CD-ROM (640 Мбайт)
3 винчестери 160 Гбайт
4 диски Zip (100 Мбайт)
Ҳар ноқилро бо хусусияташ ҷуфт кунед.
Ҳар як унсури чапро бо яке аз рост мувофиқ кунед дискет → … хотираи нимноқолии бе қисмҳои ҳаракаткунанда дорои зичии DD ва HD; 1,44 Мбайт нусхаҳои эҳтиётӣ дар фиттаи магнитӣ иттилоотро танҳо мехонад, бо нури лазер диски асосӣ; дар дохили блоки системавӣ
CD-ROM → … хотираи нимноқолии бе қисмҳои ҳаракаткунанда дорои зичии DD ва HD; 1,44 Мбайт нусхаҳои эҳтиётӣ дар фиттаи магнитӣ иттилоотро танҳо мехонад, бо нури лазер диски асосӣ; дар дохили блоки системавӣ
винчестер → … хотираи нимноқолии бе қисмҳои ҳаракаткунанда дорои зичии DD ва HD; 1,44 Мбайт нусхаҳои эҳтиётӣ дар фиттаи магнитӣ иттилоотро танҳо мехонад, бо нури лазер диски асосӣ; дар дохили блоки системавӣ
стример → … хотираи нимноқолии бе қисмҳои ҳаракаткунанда дорои зичии DD ва HD; 1,44 Мбайт нусхаҳои эҳтиётӣ дар фиттаи магнитӣ иттилоотро танҳо мехонад, бо нури лазер диски асосӣ; дар дохили блоки системавӣ
