Боби 2. Шабакаҳои компютерӣ
Дарси 5. Заминаҳои пайдоиши шабакаҳои компютерӣ. Технологияҳои иттилоотӣ-иртиботӣ
1 соат
- Назария
- Дарси 1 аз 4
- Хониш: 13 дақиқа
- Саволҳо: 7
Дар ин дарс
- шабакаи компютериро таъриф мекунед ва нақши модемро мефаҳмонед;
- таърихи пайдоиши шабакаро (аз ARPANET то Интернет) бо санаҳо нақл мекунед;
- захираҳои табиӣ ва иттилоотиро фарқ мекунед;
- сервер ва нуқтаи корӣ (муштарӣ), ҳамчунин технологияҳои шабакавӣ ва иттилоотӣ-иртиботиро фарқ мекунед.
Такрор (2 дақиқа)
- Сервер чист ва ба чӣ хизмат мерасонад?
- Аз рӯйи кадом асосҳо компютерҳоро тасниф мекунанд?
- Се намуди серверро ном баред.
Вазъият барои андешаронӣ
Шумо аз телефон ба дӯстатон акс фиристодед. Ин акс аз куҷо ба куҷо рафт? Чӣ чиз ду телефонро бо ҳам пайваст кард?
Шабака чист
Таъриф
Шабакаи компютерӣ (computer network) – ду ва зиёда компютер, ки бо ҳам ба ягон тарз (симӣ, мавҷӣ ва ғайра) пайваст шудаанд ва метавонанд иттилоотро мубодила кунанд.
Шабакаи компютерӣ воситаи пуриқтидори мубодилаи иттилоот байни компютерҳост. Вобаста ба ҳаҷми иттилоот шабакаҳои маҳаллӣ (локалӣ), минтақавӣ (регионалӣ), иттиҳодиявӣ (корпоративӣ) ва саросарӣ (глобалӣ) истифода мешаванд. Шабакаи маҳаллӣ компютерҳои як бино ё корхонаро муттаҳид мекунад; шабакаи минтақавӣ – компютерҳои якчанд корхонаи як маҳалро; шабакаи иттиҳодиявӣ – якчанд муассиса, ташкилот ва корхонаро барои ҳифзи иттилооти байни онҳо; шабакаҳои саросарӣ – компютерҳои шаҳрҳо ва давлатҳои гуногунро. Мубодилаи иттилоотро дар шабакаҳои саросарӣ телекоммуникатсия таъмин мекунад. Ин намудҳоро дар дарси оянда бодиққат меомӯзем.
Модем
Компютерро ба хатти телефон пайваст карда, бо компютери дигаре, ки он ҳам ба хатти телефон пайваст аст, алоқа барқарор кардан мумкин аст. Барои ин компютер бояд модем дошта бошад. Модем иттилооти компютериро ба сигналҳои телефонӣ ва баръакс табдил медиҳад ва онҳоро аз хатти телефон мегузаронад.
Модемҳо ду навъ доранд: дохилӣ (дар дохили блоки системавӣ) ва берунӣ (ба воситаи сим ба компютер пайваст мешавад). Компютере, ки модем ва барномаи мувофиқ дорад, иттилоотро ба дигар компютерҳо мефиристад ва аз онҳо мегирад.
Таърихи шабака
Хати вақт
- 1957. Иттиҳоди Шӯравӣ аввалин радифи сунъии Заминро бо мушак ба кайҳон фиристод. Пас аз ин дар Вазорати мудофиаи ИМА агентии тадқиқотии ARPA (Advanced Research Projects Agency) таъсис ёфт.
- Солҳои 60. ARPA ҳадаф гузошт, ки компютерҳои аз ҳам дур ҷойгирро пайваст кунад. Шабакаи ARPANET пайдо шуд (аввалин пайвастшавии он соли 1969). Иттилоот на яклухт, балки қисм ба қисм (блок-блок) фиристода ва қабул мешуд.
- Солҳои 70. Намудҳои гуногуни алоқа пайдо шуданд: фиристодани парванда, ба кор андохтани барнома аз дур, почтаи электронӣ.
- Солҳои 70 – соли 1983. Протоколи TCP/IP таҳия шуд; аз 1 январи соли 1983 ARPANET ба он гузашт. Ин оғози тантанаи Интернет аст.
Бо ҳамин протокол шумораи компютерҳои ба шабака пайвастшуда (тақрибан) чунин афзуд:
Имрӯз
Имрӯз зиёда аз 5 миллиард нафар аз Интернет истифода мебаранд.
Дили Интернет (магистрал) – якчанд компютери пуриқтидор, ки бо хатҳои алоқа ба ҳам пайванданд. Дар солҳои пештара суръати мубодилаи иттилоот дар байни онҳо аз 200 миллион бит дар як сония зиёд буд. Ба ин компютерҳо ба воситаи хатҳои сусттар садҳо ҳазор компютери дигар пайваст мешаванд ва ба онҳо бо каналҳои махсус ва хатҳои муқаррарии телефонӣ – миллионҳо компютери дигар. Соли 2011 Интернет зиёда аз 1 миллиард компютерро ба ҳам пайваст мекард.
Агар шабакаҳои маҳаллӣ як ташкилотро муттаҳид кунанд ҳам, иттилооти дигар компютерҳоро дастрас карда наметавонанд. Бинобар ин шабакаҳои минтақавӣ (ҳамаи шабакаҳои маҳаллии як минтақа: ташкилотҳо, ноҳияҳо, шаҳрҳо) ва саросарӣ лозиманд. Шабакаи саросарии Интернет шабакаҳои зиёди маҳаллӣ, минтақавӣ ва корпоративиро муттаҳид карда, фазои иттилоотии ягонаи ҷаҳониро ба вуҷуд овардааст, ки миллиардҳо одам ҳар рӯз аз он истифода мебаранд. Бисёр муассисаҳо (ҳарбӣ, бонкӣ) барои ҳифзи иттилоот шабакаҳои иттиҳодиявӣ месозанд.
Захираҳо
Одамон аз захираҳои гуногуни моддӣ ва маънавӣ истифода мебаранд: табиӣ ва сунъӣ, истеҳсолӣ ва ғайриистеҳсолӣ, молиявӣ ва ройгон, техникӣ, зеҳнӣ, неруӣ. Захираҳо, махсусан захираҳои моддӣ, беохир нестанд, бинобар ин бояд онҳоро оқилона истифода кард. Захираи рақами якуми асри XXI – иттилоот: имрӯз бе он қариб ягон масъала ҳал намешавад. Ҷомеае, ки мо узви он ҳастем, ҷомеаи иттилоотӣ ном гирифтааст: техникаи компютерӣ ва технологияҳои иттилоотӣ қисми ҷудонашавандаи ҳаёти он шудаанд.
Бо пайдоиш ва паҳншавии компютерҳои фардӣ шабакаҳои компютерӣ низ рӯйи кор омаданд. Онҳо дар дастрасӣ ба захираҳои иттилоотӣ нақши азим мебозанд: имрӯз одамон иттилоотро асосан бо шабакаҳо мегиранд.
Ҷузъҳои шабака
Шабакаи компютерӣ аз маҷмӯи ба ҳам алоқаманди воситаҳои иртиботӣ, барномавӣ ва техникӣ иборат аст ва барои таъмини равандҳои иттилоотии байни объектҳо пешбинӣ шудааст. Он системаи мураккаби техникӣ, робитавӣ ва барномавӣ аст, ки аз рушди методҳои нигаҳдорӣ, ҷустуҷӯ, коркард ва интиқоли иттилоот ба вуҷуд омадааст. Ҷузъҳои он: компютерҳо, серверҳо, хатҳои иртиботӣ, таҷҳизоти шабакавӣ (масалан, модем) ва нармафзори шабакавӣ.
Як қисми шабакаҳо махсусгардонидашудаанд: бонкӣ, тиҷоратӣ ва биржавӣ. Онҳо доираи васеи корбаронро бо иттилоот таъмин мекунанд: ба ҳайси сервер компютерҳои бисёр пуриқтидор ва ба ҳайси нуқтаҳои корӣ компютерҳои маъмулии корбарон кор мекунанд.
Коркарди иттилоот дар шабака ду тарз дорад: мутамарказ – қисми асосии кор ба сервер вогузор мешавад ва муштарӣ танҳо он қисмро мекунад, ки захираи зиёд намехоҳад; марказгурез – сервер танҳо анбори иттилоот (додаҳо) аст ва нуқтаҳои корӣ иттилоотро коркард мекунанд.
Ду технологияи гуногун
Истифодаи васеи технологияҳои иттилоотӣ дар шабакаҳо ду мафҳуми нав овард. Онҳо дар назари аввал ба ҳам наздик менамоянд, вале мазмунан гуногунанд.
| Мафҳум | Чист |
|---|---|
| Технологияҳои шабакавӣ | маҷмӯи протоколҳои ба мувофиқа овардашудаи стандартӣ, методҳои татбиқи воситаҳои барномавию техникӣ дар шабакасозӣ ва тарзҳои хизматрасонӣ ба корбарони шабака |
| Технологияҳои иттилоотӣ-иртиботӣ | технологияҳои корбарӣ бо шабака, ки ба корбарон имконияти бо ҳам муошират кардан ва фавран иттилоот гирифтанро медиҳанд |
Шабакаро мутахассисон месозанд: барномасозон, менеҷерон, маъмурони шабака. Барои корбари оддӣ муҳим он аст, ки ба шабака зуд пайваст шавад ва иттилоот мубодила кунад. Дар ин ҷо технологияи иттилоотӣ-иртиботӣ корбарони шабакаро муттаҳид мекунад.
Кори амалӣ
Кор дар синф
Машқҳо
Саволҳо
Ба саволҳои зерин ҷавоб гӯед:
1. Чиро шабака мегӯянд?
2. Кадом намудҳои шабакаҳои компютериро медонед?
3. Вазифаи модем аз чӣ иборат аст?
4. Аввалин шабакаи компютерӣ кай ва дар куҷо пайдо шуд?
5. Пайвастшавии компютерҳо ба шабака афзойиш меёбад ё, баръакс, кам мешавад?
6. Захираҳои иттилоотӣ гуфта, чӣ дар назар дошта шудааст?
7. Вазифаи шабакаҳои компютерӣ аз чӣ иборат аст?
8. Шабакаҳои компютерӣ кадом ҷузъҳоро дарбар мегиранд?
9. Вазифаҳои сервер кадомҳоянд?
10. Кадом компютерро нуқтаи корӣ меноманд?
11. Технологияҳои шабакавӣ чист? Технологияҳои иттилоотӣ-иртиботӣ чӣ?
Супоришҳо
Супоришҳои зеринро иҷро кунед:
12. Матни мавзӯъро бодиққат хонед ва онро нақл кунед.
13. Заминаҳои асосии пайдоиши шабакаҳоро номбар кунед.
14. Тарзи пайвастшавии компютерҳоро дар шабакаҳо шарҳ диҳед.
15. Дар бораи захираҳои табиӣ ва иттилоотӣ маълумот диҳед.
16. Вазифаи сервер ва нуқтаҳои кориро дар шабака фаҳмонед.
17. Фарқи технологияҳои шабакавиро аз иттилоотӣ-иртиботӣ бо мисолҳо шарҳ диҳед.
Вазифаи хонагӣ
- Саволҳои 1–11-ро шифоҳӣ омода кунед; саволҳои 4, 9 ва 11-ро дар дафтар нависед.
- Супоришҳои 12–17-ро иҷро кунед; дар супориши 13 хати вақтро бо санаҳо дар дафтар кашед.
- Вазифаи хонагии онлайнро («ТИ 9 · Вазифаи хонагӣ · Дарси 5») дар саҳифаи «Супоришҳо» иҷро кунед, агар омӯзгор таъин карда бошад.
Хулоса
- Шабака – ду ва зиёда компютери пайваст, ки иттилоот мубодила мекунанд; модем иттилооти рақамиро ба сигнали телефон табдил медиҳад.
- Таърих: радифи сунъӣ (1957), ARPA, ARPANET (солҳои 60), TCP/IP (аз 1983), афзоиши шумораи компютерҳо то миллиардҳо.
- Захираҳои иттилоотӣ аз табиӣ бо он фарқ мекунанд, ки бо истифода кам намешаванд.
- Сервер хизмат мерасонад, нуқтаи корӣ (муштарӣ) аз хизмат баҳра мебарад.
- Технологияҳои шабакавӣ – воситаҳои сохтани шабака; иттилоотӣ-иртиботӣ – технологияҳои корбарон.
